Türk Mûsikîsi'nde Usûl Geleneğinin Değerlendirilmesi

Vasfi Hatipoğlu, Atilla Sağlam
1.105 651

Öz


Türk mûsikîsi kuramı Ezgi-Arel'den önce ve sonra olmak üzere ikiye ayrılmaktadır. Ezgi-Arel'den önceki dönem mûsikî kuramı “Tarihi Türk Mûsikîsi Kuramı” olarak adlandırılır. Sonraki dönem ise Ezgi-Arel mûsikî kuramı olarak adlandırılır. Ezgi-Arel mûsikî kuramı gerek kuramı açıklama yöntemi, gerek tanımlamalar gerek işlev açısından kuramsal yönden tarihi Türk mûsikî kuramından ayrılır. Tarihi Türk mûsikîsi kuramını Ezgi–Arel mûsikî kuramından ayıran bu unsurların başında “Usûl kuramı”, “Makam kuramı” ve “Ses düzeneği kuramı” gelir.

            Bu makalede yukarıda verilen üç unsurdan “Usûl Kuramı” araştırma konusu yapılmıştır. Araştırmada tarihsel betimleme yöntemi, kuramsal karşılaştırma yöntemi kullanılmıştır. Araştırmada “Usûl Kuramı”na yönelik yapılan kaynak tarama IX. Yüzyıl kaynaklarından günümüz kaynaklarına ulaşan geniş bir yelpazeyi yansıtmaktadır. Taranan kaynaklar usûl ile ilgili kuramsal bilgiyi üç temel basamakta ortaya koyma olanağı vermektedir. Bu basamaklar şöyledir:

1)     Tarihsel usûl kuramının oluşumuna yönelik bilginler ve ilgili kuram,

2)     Hem Tarihsel usûl uygulamasına bağlılık hem tarihsel kuramla çelişik kuram açıklayan bilginler ve ilgili kuram,

3)     Tarihsel Usul kuramından tam olarak ayrılan bilginler ve ilgili kuram.

Yukarıdaki sınıflamadan olmak üzere bu makalede mûsikî bilginlerinin usûl ve usûle ilişkin kavramların tanımlamaları verilmiş; ika, devir, usûl sözcüklerinin kullanımı değerlendirilmiş; usûl sözcüğünün yerleşmesi ve “Usûl veyahut ölçü” anlayışına dayalı günümüz usûl kuramı ortaya konmuş; mûsikî bilginlerinin verdikleri ika ve usuller karşılaştırılmalı olarak sınıflandırılmış, bir çizelge ile verilmiş ve Sakîlu'l-evvel (Nim Berefşan) ve Düyek, İka ve Usûllerinin Safiyyüddin'den günümüze çözümlenerek usûllerde meydana gelen değişimler ad, darb, nakre, yazı ve açıklama yöntemi açısından değerlendirilmiştir. 


Anahtar kelimeler


Usûl, Ölçü, İbn Sina, Safiyyüddin, Abdülkadir, vb., Ezgi-Arel, Türk Mûsikîsi

Tam metin:

PDF


Referanslar


Akdoğu, O. (1993). Hüseyin Sâdeddin Arel Türk Mûsıkîsi Nazariyatı Dersleri. Kültür Bakanlığı Yayınları. Ankara.

Arslan, F. (2007). Safiyyüddîn-i Urmevî ve Şerefiyye Risâlesi. Atatürk Kültür Merkezi Yayını. Ankara.

Aksoy, B. (2003). Avrupalı Gezginler Gözüyle Osmanlıda Musıki. Pan Yayıncılık. İstanbul.

Aktüze, İ. (2004). Ansiklopedik Müzik Sözlüğü. Pan Yayıncılık. İstanbul.

Başar Çelik, B. (2001). Hızır Bin Abdullah’ın Kitâbü’l-Edvâr’ı ve Makamlarının İncelenmesi. M.Ü. S.B.E. İslam Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı. Yayımlanmamış Doktora Tezi. İstanbul.

Bardakçı, M (1986). Maragalı Abdülkadir. Pan Yayıncılık. İstanbul.

Behar, C. (1990). Ali Ufkî ve Mezmurlar. Pan Yayıncılık. İstanbul.

Behar, C. (2006). Aşk Olmayınca Meşk Olmaz. Yapı Kredi Yayınları. İstanbul. Behar, C. (2008). Saklı Mecmua. Yapı Kredi Yayınları. İstanbul.

Cevher, H. (1995). Ali Ufkî Bey ve Hâzâ Mecmû’a-i Sâz Ü Söz (Transkripsiyon, İnceleme). Yayımlanmamış Doktora Tezi. E.Ü. S. B. E. Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı. İzmir.

Cevher, H. (1992). Tanburî Cemil Bey ve Rehber-i Mûsıkî. Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi. E. Ü. S.B.E. Temel Bilimler Anabilim Dalı. İzmir.

Doğrusöz, N. (2012). Yusuf Kırşehri’nin Müzik Teorisi. Kırşehir Valiliği Kültür Hizmeti. Yayın No:36. Kırşehir.

Elçin, Ş. (1976). Ali Ufki Mecmûa-i Sâz Ü Söz. Milli Eğitim Basımevi. İstanbul. Ezgi, S. (1933). Nazari ve Ameli Türk Musıkisi. İstanbul Konservatuarı Neşriyatı. İstanbul.

Fonton, C. (1987). 18. Yüzyılda Türk Müziği. Çev.Cem Behar. Pan Yayıncılık. İstanbul.

İbn, Sînâ (2004). Mûsiki. Çev.Ahmet Hakkı Turabi. Litera Yayıncılık. İstanbul. Kaygusuz, N. (2006). Muallim İsmail Hakkı Bey ve Mûsıkî Tekâmül Dersleri. İTÜ Vakfı Yayınları. İstanbul.

Karadeniz, E. (1970). Türk Müziği Nazariyatı ve Esasları. T. İş Bankası Yayınları. İstanbul.

Özalp, N. (2000). Türk Musikisi Tarihi I-II. Cilt. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları. İstanbul.

Özkan, İ. H. (2000). Türk Mûsıkîsi Nazariyatı ve Usûlleri. Ötüken Neşriyat. İstanbul.

Öztuna, Y. (2006). Türk Mûsikîsi Akademik Klasik Türk San’at Mûsikîsi’nin Ansiklopedik Sözlüğü I-II Cilt. Orient Yayınları. Ankara.

Popescu-Judetz, E. (2000). Prens Dimitri Kantemir. Pan Yayıncılık. İstanbul.

Popescu-Judetz, E. (1998). Türk Musikisinin Kültürünün Anlamları. Çev.Bülent Aksoy. Pan Yayıncılık. İstanbul.

Popescu-Judetz, E. (2002). Tanburi Küçük Artin. Çev.Selçuk Alimdar. Pan Yayıncılık. İstanbul.

Popescu-Judetz, E. (1998). Kevserî Mecmuası. Çev.Bülent Aksoy. Pan Yayıncılık. İstanbul.

Sanal, H. (1964). Mehter Musıkisi. Milli Eğitim Basımevi. İstanbul.

Say, A. (2002). Müzik Sözlüğü. Müzik Ansiklopedisi Yayınları. Ankara.

Tekin, H. (1999). Ladikli Mehmet Çelebi ve er-risâletü’l-fethiyye’si. N.Ü. S.B.E. Ortaçağ Tarihi Anabilim Dalı. Yayımlanmamış Doktora Tezi. Niğde.

Tura, Y. (2006). Tedkîk ü Tahkîk. Pan Yayıncılık. İstanbul.

Tura, Y. (2001). Kantemiroğlu Kitabu ‘İlmi’l-Musiki ‘ala vechi’l-Hurufat. Yapı Kredi Yayınları. İstanbul.

Ungay, M. H. (T.Y.). Türk Musıkisinde Usûller ve Kudüm. Türk Musıkisi Vakfı. İstanbul. Uygun, N. M. (1999). Safiyyüddin Abdülmü’min Urmevi ve Kitâbü’l-Edvarı. Kubbealtı Neşriyatı. İstanbul.

Uz, K. (1964). Musıki Istılâhatı. Küğ Yayını. Ankara.

Yekta, R. (1986). Türk Musikisi. Pan Yayıncılık. İstanbul.




Creative Commons License
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 License.